استاد محترم
دوستخواه خوب
 
نمی دانم من درست دیدگاهم را بیان نکرده ام یا اینکه نامه ام درست خوانده نشده است.
 
من هیچ وقت تاریخی بودن زرتشت را رد نکردم، اما اسطوره بودن او را برای اندیشه ی انسان مهمتر دانستم. زرتشت چنانکه او را می بینیم هم تاریخی است و هم اسطوره ای. به این دلیل من تنها یک دیدگاه را نمی گزینم، اما سعی دارم از تمامی بنیادها و ساختارها تا حد توان کمک گیرم. مطلق گرا نیستم و تعصب خاصی به زرتشت نیز ندارم.
 
من از حدس و گمان سخن نمی گویم بلکه از پژوهش کسانی مانند پروفسور مری بویس. هزاران نقل قول می توان آورد که درباره ی زندگی زرتشت بصورت های گوناگون سخن گفته شده است. این پژوهش ها بسیار ضد و نقیض هستند، اما کار پژوهشگران اعظم نیز هستند. 
 
من کار یونسکو را به شهرت کتاب نیچه ربطی ندادم. نمی دانم چرا شما این دو را به هم پیوسته اید!
 
من هم نیز مانند شما گفتم که بنیاد دستاوردی پژوهشگران به آن نتیجه رسیده است تا تولد زرتشت را 1000 سال پیش از میلاد مسیح تعیین کند، نمی دانم چرا شما همان گفته ی من را بیان کرده اید، اما بصورت واکنشی بر صحبت من!!!
 
نه، شما نگفتید که بریتانیکا زرتشت را کهن ترین فیلسوف شناخته است، من نیز چنین ادعایی نداشتم. تنها گفتم که در بریتانیکا چنین چیزی نیامده است. و سپس گفتم که تنها فرهنگ فلسفه ی آکسفورد آن را آورده که باز هم منطقی است که در فرهنگ فلسفه چنین آمده باشد. شاید دوباره باید نامه ام خواند شود... همچنین فکر نمی کنم که دانشگاهیان بقول شما "غربی های یونانی مآب" چنین توطئه ای را علیه تاریخ ما درست کرده اند، پس چرا در فرهنگ فلسفه ی آکسفورد چنین چیزی در مورد زرتشت باید بیاید؟ باز می گویم زرتشت دین آورد نه فلسفه. فلسفه را ما ازان او کردیم. فلسفه معمولاً در هنگام فروپاشی دینها بوجود می آید. مثلاً در زمان پیش از افلاطون...
 
اگر شما زرتشت را مرد دین نمی دانید پس تقریباً نه تنها با من بلکه با تمامی پژوهش های استادان اعظم زرتشت شناس مخالفت دارید. اگرچه من خود شخصاً بسیار کنجکاو هستم، اما شاید جرات به اندیشه آوردن چنین دیدی را نداشته باشم...
 
همچنین خرد نیز به دیدگاه تمامی مذاهب، در نخستین گام خود، با تجربه ی مذهبی افراد بوجود می آید. حال اگر شما دوست دارید که زرتشت را مطلقاً فیلسوف بدانید تا از بنیاد دینی او دور گردید مشکل خودتان است.  حتی گراردو نولی و بویس نیز چنین ادعاهایی ندارند. (کتابها را خوانده ام اما متأسفانه به نتیجه ای که شما چنان شتاب زده به آن رسیده اید نرسیده ام).

 

اگر منظور شما از خردجویی همان کوشش و فلسفه انگاری در راه فهم است آن را می پذیرم، اما اگر بخواهید خدای یکتای زرتشت را با این معنا یکی بدانید، که البته باز هم اگر کمک یار شما باشد خوب است، نباید مطلق گرایی ادیانِ یکتاپرستِ مکتوبِ را از یاد برد. شاید شما نیز به همین دلیل از دینی بودن زرتشتی گری دوری می کنید تا دوباره راه های نخستین خردورزی را پیدا کنید. با این وجود با شما همعقیده ام.

 

گاهان نیز بحث خود را دارد. چنانکه پیش از این نیز به دوست دیگری گفتم، از همان شروع پژوهش در مورد اوستا ترجمه های متعددی از گاهان انجام گرفت و بسیاری از معتبرترین آن ترجمه ها چنان با یکدیگر متفاوت بودند و هستند که چنان می نماید که هر کسی دیدگاه شخصی خود را در آنها گنجانده است. در سالهای اخیر نیز مد شده است تا خیلی ها گاهان را ترجمه کنند و آن را بنیاد شخصی افکار خود و دین زرتشت بدانند، اما با آفریده شدن گاهان و آفریده شدن مجدد آن همان مشکلی که در کتاب های ادیان یکتاپرست دیگر نیز دیده می شود، وجود دارد. در گاهان نیز به جای آن جهانهای پرشکوه باستانی که پر از خدایان و قدرت های مقدس گوناگون بودند و با یکدیگر نیز چنان جنگی نداشتند، خدای یکتای دیگری جای داده شد که همه ی خدایان دیگر را یا رد کرده و اگر زور چنین کاری را نداشته آنها را در پناه خویش قرار داده است. مانند تورات که واژه ی خدایان و قدرت های گوناگون مقدس را تنها و در همه جا به یهوه ترجمه کرده است. با این کار نه تنها کشمکش بین خدایان و مردم در دینداری بیشتر شد، اما این خدای یکتایِ مطلق گرا حتی ادعا داشت که جز خودش خدای دیگری وجود ندارد و همچنان خدایان هزارساله ی ادیان و اقوام دیگر را یا نابود کرد و یا چنان آنها را جعل کرد که اثر بسیار کمی از شکوه آنها برای ما باقی مانده است. خدای یکتایی که تنها یک دیدگاه، یک قدرت مقدس و یک رهبر دینی را پذیرفته و شک و تردید و فلسفیدن را نمایه ی بی خردی انسان دانسته...

 

از لارنس هیورث میلز نام بردید. باید گفت تعداد پژوهشگرانی که همین دیدگاه خرد و گوهر والای اندیشه را در پیامبران ادیان دیگر، از جمله بودا و پیامبران متعدد فرهنگ هندو و اسلامی و... می بینند، بارها از کوشش ها و دیدگاه هایی که چنان به زرتشت نگاه کرده است، بیشتر هستند. این مسئله ای شناخته شده است که درباره ی خرد پیامبران چنین بنویسند. در مورد همه ی ادیان و پیامبران جهان چنین کتابهای قطور و کمرشکنی موجود است.
 
به نظر من، مابقی اوستا، که دیدگاهی قدیمی تر دارد، یعنی اوستای پسین نو، بسیار از گاهان، شکیباتر، مردمی تر و قابل هضم تر است. در آنجا نشانه ها، دیدگاه ها و خدایان و موجودات ماورای طبیعه ای را می بینیم که مردمان آن روزگاران در رابطه ی مستقیم با آنها زندگی می کردند. با پدیده ای مانند خدای یکتایی که پشت همه ی آسمانها به سر می برد و همچنین از انسان دوری کرده است و تنها وجود خود را می پذیرد، چنان در تاریخ مذهبی و خردگرای جهان نابردباری و ناشکیبایی بوجود آورد که انسان خواب آن را نیز نمی دید و انسان امروزی نیز همچنان در زیر فشار این مطلق گرایی دینی و فرهنگی و بدور از آزادی بیان آزرده است.

 

بله، به قول شما گفتنی زیاد است، تنها خواستار آن هستم تا بخشی از اندیشه و پندارهایم را برای مخصوصاً جوانان میهنم بیان کنم.
 
به امید! 
آرش شریف زاده عبدی