ديوار سرخ گرگان دومين ديوار تاريخی جهان

 

قزل آلان يا مار سرخ (ديوار بزرگ گرگان) طولانی ‌ترين اثر معماری ايران باستان و پس از ديوار چين دومين ديوار تاريخی تاريخی قاره آسيا با 200 كيلومتر طول، در دشت گرگان و تركمن صحرا قرار دارد. اين ديوار از شرق دريای خزر در خواجه نفس شروع و از شمال آق‌قلعه و گمشيان گذشته پس از پيمودن شمال گنبد به طرف شمال غرب رفته و در كوه‌های پيش‌كمر محو می شود. در نوشته‌های تاريخی، ديوار بزرگ گرگان را كه مانعي در برابر بيابان‌گردان آسيای ميانه بوده به نامهای سد سكندر، سد انوشيروان، سد فيروز، ديوار دفاعی و … ناميده‌اند و مطالب گوناگونی در مورد آن بيان داشته‌اند.

 

 

نخستين پژوهشهای باستان‌شناسی اين ديوار توسط ژاك دمرگان فرانسوی درست در 100 سال پيش صورت گرفت كه بخشی ار مسير ديوار را از روی نقشه ترسيم نمود. بعد از او باستان‌شناس فرانسوی (آرن) در سال 1312 خورشيدی بخشی از ديوار گرگان را به صورت پيمايشي، شناسايی و معرفی كرد. در سال 1316 خورشيدی اريك اشميت آمريكایی با پرواز بر فراز منطقه، خط قرمز رنگی را بر روی زمين مشاهده كرد كه با پيچ و تاب از دريا به سمت كوه‌‌های پيش‌كمر در شرق استان ادامه يافته است. او با ديدن اين منظره عجيب اين پرواز را بار ديگر تكرار كرد و با تهيه عكسهای هوايی گام مهمی در شناسايی ديوار برداشت. بعد از ان دكتر محمد يوسف كيانی در سال 1350 با پرواز مجدد بر روی ديوار موفق به برداشتن عكسهای جالب توجه ای از ديوار شد و طول ديوار را 175 كيلومتر با 32 قطعه وابسته شناسايی كرد.

 

در سال 1378 با شروع ساخت سد گلستان بخشي از مسير ديوار در و محدوده كانال آبياری و زهكشی سد قرارگرفت و بنابر ضرورت حفظ ديوار آب سد از طريق دو كانال از زير ديوار هدايت شد. بعد از آن در سال 1381، ديوار در شش فصل كاوش شد كه اطلاعات فراوانی از آن به دست آمد. به طوری كه هم اكنون باستان‌شناسان طول ديوار را 200 كيلومتر می دانند. از آنجايی كه در برخی از نوشته‌های اين ديوار تا مرو ادامه داشته، باستان‌شناسان احتمال می دهند طول ديوار بيشتر از 200 كيلومتر باشد كه در كاوش‌های آينده به جواب آن خواهند رسيد. همچنين تا قبل از تخمين زده می شد اما بر طيق آخرين نمونه‌های آزمايش شده در آزمايشگاه های معتبر اين ديوار مربوط به دوره ساسانی است.

 

 

ديوار گرگان در مناطق كوهستانی 2 و در دشت 10 متر عرض داشته و آجرهای بزرگ آن ابعاد 41 در 41 و قطر 10 سانتيمتر در دهها كوره آجرپزی پخت می شده است. بسته به خاك منطقه‌ای كه آجر پخته می شد رنگ آن از نخودی تا قرمز فرق می كند. خندقی 30 متری هم در جلوی ديوار كنده شده كه آب از طريق آن به دشتها و كوره‌های مسير می رسيد. از ارتفاعات پيشكمر تا روستای زاو در پارك ملی گلستان كه 35 كيلومتر است بخشهايی از ديوار سالم‌تر باقی مانده و با حفاری در چندين نقطه خوشبختانه بقايايی ديوار از زير خاك بيرون آمده است.

 

 

 

در كاوش‌هايی كه تا كنون انجام شده‌است 2 هزار متر مربع از ديوار حفاری گرديده است كه درپی آن يك آتشگاه و استراحتگاه سربازان كه فضا وابسته به ديوار بوده كشف شده است. همچنين دو قلعه از حدود 38 دژ تخمين زده در طول ديوار كاوش شده كه به نظر محل سكونت سربازان بوده است. قلعه‌ها از اندازه های 120 در 120 متر شروع و بزرگترين آن به 240 در 300 متر می رسيد. اكنون برای حفاظت ديوار در قسمت‌هايی از آن در دو طرف ديوار ميله گذاری انجام شده تا حريم ديوار حفظ و از خرابی آن جلوگيری شود. راندن خودروها بر روي آجرهای ريخته از ديوار موجب شكستن و از بين آنها می شود و بعضی از اهالی از آجرهای ديوار برای ساختمان‌سازی خود استفاده كرد‌ه‌اند. همچنين رعايت نكردن حريم ديوار از سوی سازمانهای دولتی خسارتها‌ی فراوانی را به ديوار زده است.

 

بر طبق گزارشات مردمی نمونه‌هايی از آجرهای ديوار نزديك ساحل دريای خزر و در داخل خليج گرگان ديده است. در فصل آينده كاوش باستان شناسان قصد دارند باستان‌شناسی زير آب دريای را با كمك غواصان انجام دهند تا آثار معماری احتمالی مدفون شده ديوار گرگان را در زير آب بدست آورند. گفتنی است ديوار تميشه ديوار ديگری در جنوب ديوار بزرگ گرگان است كه بخش شمالی آن در خليج گرگان وجود دارد و احتمال اينكه ديوار بزرگ گرگان و تميشه زمانی يك ديوار بوده است.